حماسه ۹ دی ۱۳۸۸ را نمیتوان صرفاً یک تجمع خیابانی یا واکنشی احساسی به حوادث پس از انتخابات دانست؛ ۹ دی نقطهای تعیینکننده در تاریخ سیاسی جمهوری اسلامی ایران است که در آن، مردم نقش «کنشگر آگاه» را ایفا کردند و معادلهای را که ماهها با غبار فتنه، تردید و جنگ روانی پیچیده شده بود، به نفع ثبات و امنیت ملی بازنویسی کردند.
پس از انتخابات سال ۸۸، کشور وارد فضایی شد که از یک اختلاف سیاسی، به یک بحران چندلایه تبدیل گردید. لایه نخست، مناقشه بر سر سازوکارهای قانونی انتخابات بود؛ اما آنچه بحران را تشدید کرد، عبور برخی جریانها از چارچوبهای حقوقی و تبدیل اختلاف نظر به «بیاعتمادی سازمانیافته» نسبت به اصل نظام بود. در این مرحله، پروژهای کلید خورد که هدف آن نه اصلاح روندها، بلکه تضعیف سرمایه اجتماعی نظام و ایجاد شکاف میان مردم و حاکمیت بود.
فتنه ۸۸ از آن جهت خطرناک بود که بیش از آنکه متکی بر زور سخت باشد، بر «ابهام»، «تحریف» و «جنگ روایتها» استوار بود. رسانههای خارجی، شبکههای اجتماعی نوظهور و اتاقهای فکر بیرونی تلاش کردند با القای دوگانههای کاذب—مردم در برابر نظام، رأی در برابر ولایت، آزادی در برابر دین—فضای جامعه را به سمت قطبیسازی سوق دهند. در چنین شرایطی، تشخیص حق از باطل برای بخشی از افکار عمومی دشوار شده بود.
نقطه عطف ماجرا، هتک حرمت عاشورای حسینی در ۶ دی ۱۳۸۸ بود؛ رخدادی که ماهیت واقعی جریان فتنه را برای بدنه اجتماعی کشور آشکار کرد. آنچه تا پیش از این با نقاب «اعتراض مدنی» یا «مطالبهگری سیاسی» عرضه میشد، در این بزنگاه به تقابل آشکار با ارزشهای دینی و هویتی جامعه ایرانی بدل شد. اینجا بود که مسئله از یک دعوای سیاسی فراتر رفت و به یک تهدید هویتی تبدیل شد.
۹ دی، پاسخ طبیعی و تاریخی جامعه ایران به این تهدید بود؛ پاسخی برخاسته از عمق باورهای دینی، تجربه تاریخی و عقلانیت سیاسی مردم. حضور میلیونی مردم در شهرهای مختلف کشور نشان داد که جامعه ایرانی، اگرچه ممکن است منتقد باشد، اما در برابر پروژههای براندازانه و هویتستیز، سکوت نخواهد کرد. ۹ دی، مرز میان «اعتراض درونسیستمی» و «فتنه برونگرا» را بهروشنی ترسیم کرد.
از منظر تحلیل سیاسی، اهمیت ۹ دی در چند نکته کلیدی نهفته است. نخست، بازتولید مشروعیت مردمی نظام در شرایط بحران؛ دوم، شکست راهبرد «فشار از پایین، چانهزنی از بالا» که برخی جریانها به آن دل بسته بودند؛ و سوم، تثبیت جایگاه ولایت فقیه بهعنوان محور ثبات و فصلالخطاب در منازعات کلان سیاسی. ۹ دی نشان داد که پیوند مردم با رهبری، پیوندی تاکتیکی یا مقطعی نیست، بلکه ریشه در یک فهم عمیق تاریخی و اعتقادی دارد.
در نهایت، ۹ دی یک «یادآوری تاریخی» است؛ یادآوری این واقعیت که امنیت، استقلال و مردمسالاری دینی در ایران، حاصل کنش آگاهانه مردمی است که در بزنگاهها، صحنه را به تحلیلهای سطحی و روایتهای تحریفشده واگذار نمیکنند. حماسه ۹ دی نه متعلق به یک جناح سیاسی، بلکه بخشی از حافظه جمعی ملت ایران است؛ حافظهای که هر بار کشور با آزمونهای مشابه مواجه شود، میتواند دوباره فعال و الهامبخش باشد
حمداله مرادی
